**Francisco de Orellana – konkwistador Pizarrów i odkrywca El Dorado**

11

Francisco de Orellana to postać, która na zawsze zapisała się w historii jako pierwszy Europejczyk, który spłynął całą długością rzeki Amazonki. Ten hiszpański konkwistador i odkrywca, urodzony w 1511 roku, zmarł w wieku zaledwie 34–35 lat w listopadzie 1546 roku, podczas swojej drugiej, tragicznej w skutkach wyprawy. Blisko związany z Francisco Pizarro, słynnym konkwistadorem Peru, Orellana przeżył życie naznaczone zarówno heroizmem eksploracji, jak i kontrowersjami, stanowiąc fascynujący rozdział w historii odkryć geograficznych. Jego burzliwe losy, od służby w Ameryce Południowej po śmiertelną podróż, do dziś inspirują i fascynują badaczy historii.

Najważniejsze fakty:

• Wiek: Na styczeń 2026 roku Francisco de Orellana miałby 515 lat. W momencie śmierci miał 34-35 lat.
• Żona/Mąż: Ana de Ayala
• Dzieci: Brak informacji
• Zawód: Konkwistador, odkrywca, gubernator
• Główne osiągnięcie: Pierwszy Europejczyk, który spłynął całą długością Amazonki.

Podstawowe informacje o Francisco de Orellanie

Francisco de Orellana, urodzony w 1511 roku w Trujillo w Hiszpanii, był postacią, której życiorys jest nierozerwalnie związany z epoką wielkich odkryć geograficznych. Swoje życie zakończył w listopadzie 1546 roku, mając zaledwie 34–35 lat, w delcie Amazonki, podczas drugiej, niezwykle trudnej i tragicznej w skutkach wyprawy. Jego wizerunek historyczny często zdobi opaska na lewym oku, co może sugerować rany odniesione w licznych kampaniach wojskowych. Był blisko związany z Francisco Pizarro, jednym z najbardziej znanych konkwistadorów Peru; według wielu historyków, Orellana był nie tylko jego przyjacielem, ale i kuzynem, co podkreśla silne więzi rodzinne i polityczne łączące ich w burzliwych czasach podboju Ameryki Południowej.

Francisco de Orellana zmarł w wieku zaledwie 34–35 lat, w listopadzie 1546 roku, podczas swojej drugiej, tragicznej wyprawy. Jego krótkie, lecz niezwykle intensywne życie, obfitowało w wydarzenia, które wywarły dalekosiężny wpływ na europejskie postrzeganie geografii Ameryki Południowej, otwierając nowy rozdział w historii eksploracji. Pomimo przedwczesnej śmierci, jego dokonania wciąż budzą podziw i stanowią ważny element dziedzictwa eksploracyjnego Hiszpanii.

Rodzina i życie prywatne Francisco de Orellany

Kluczową postacią w życiu prywatnym Francisco de Orellany była jego żona, Ana de Ayala. Wykazała się ona niezwykłą odwagą i determinacją, decydując się towarzyszyć mężowi w jego drugiej, niezwykle niebezpiecznej wyprawie do Ameryki Południowej w 1545 roku. Jej obecność na wyprawie świadczy o silnej więzi i wsparciu, jakie Ana okazywała Francisco w obliczu największych wyzwań. Po tragicznej śmierci męża, Ana de Ayala przeżyła niebezpieczną wyprawę i była jedną z osób, które zdołały dotrzeć do hiszpańskiej bazy na wyspie Margarita. Tam, w bezpieczniejszych warunkach, relacjonowała okoliczności śmierci Francisco, przekazując potomnym cenne informacje o ostatnich dniach i przyczynach jego zgonu.

W życiu rodzinnym Orellany ważną rolę odegrał jego ojczym, Cosmo de Chaves. Był on postacią o decydującym znaczeniu finansowym, wspierając Orellanę w zbieraniu funduszy niezbędnych do zorganizowania jego drugiej, ambitnej wyprawy. Bez tej pomocy finansowej, realizacja tak wielkiego przedsięwzięcia mogłaby okazać się niemożliwa, co podkreśla rolę rodziny i bliskich w karierze odkrywcy.

Kariera i eksploracja Francisco de Orellany

Przygodę w Nowym Świecie Francisco de Orellana prawdopodobnie rozpoczął w 1527 roku, służąc początkowo w Nikaragui. Przełomowym momentem w jego karierze było dołączenie w 1533 roku do armii Francisco Pizarro w Peru, gdzie brał udział w kluczowych wydarzeniach związanych z podbojem tego bogatego regionu. W 1538 roku Orellana opowiedział się po stronie Francisco Pizarro w krwawej wojnie domowej przeciwko Diego de Almagro. Po zwycięstwie Pizarro, Orellana został mianowany gubernatorem La Culata, co było wyrazem jego rosnącego znaczenia i zaufania, jakim darzyli go jego przełożeni.

W 1541 roku Francisco de Orellana objął stanowisko porucznika w wyprawie Gonzala Pizarro, której celem było odnalezienie mitycznej „Krainy Cynamonu”, znanej jako La Canela. Wyprawa ta stała się początkiem jego największego odkrycia. Pod koniec 1541 roku, w obliczu groźby buntu wśród swoich ludzi, Orellana podjął odważną decyzję o dalszej eksploracji rzeki, co doprowadziło do odkrycia Amazonki. Dokonał historycznego wyczynu, płynąc wzdłuż całej długości Amazonki i docierając do jej ujścia 24 sierpnia 1542 roku, stając się pierwszym znanym Europejczykiem, który pokonał tę monumentalną trasę.

Po dotarciu do Atlantyku, Orellana i jego załoga nie wrócili od razu do Hiszpanii. Zamiast tego, żeglowali wzdłuż wybrzeża aż do wyspy Cubagua na dwóch zbudowanych przez siebie brygantynach: „San Pedro” i „Victoria”. Te statki, zbudowane w sercu dżungli przy użyciu prymitywnych narzędzi, stanowiły dowód niezwykłej inżynierii i zaradności ludzi Orellany. 13 lutego 1544 roku książę Filip II, późniejszy król Filip II Hiszpański, mianował Francisco de Orellanę gubernatorem Nowej Andaluzji, co obejmowało rozległe tereny Amazonii i miało na celu umocnienie hiszpańskiej władzy oraz wykorzystanie zasobów regionu.

Kluczowe etapy kariery i eksploracji

• Prawdopodobnie rozpoczął przygodę w Nowym Świecie w 1527 roku, służąc początkowo w Nikaragui.
• W 1533 roku dołączył do armii Francisco Pizarro w Peru.
• W 1538 roku opowiedział się po stronie Pizarro w wojnie domowej przeciwko Diego de Almagro i został mianowany gubernatorem La Culata.
• W 1541 roku dołączył jako porucznik do wyprawy Gonzala Pizarro w poszukiwaniu „Krainy Cynamonu” (La Canela).
• 26 grudnia 1541 roku został wybrany wodzem nowej grupy badawczej podczas pierwszej wyprawy.
• 24 sierpnia 1542 roku dotarł do ujścia Amazonki, dokonując pierwszego spłynięcia tą rzeką przez Europejczyka.
• Po dotarciu do Atlantyku żeglował wzdłuż wybrzeża do wyspy Cubagua na brygantynach „San Pedro” i „Victoria”.
• 13 lutego 1544 roku został mianowany gubernatorem Nowej Andaluzji.

Osiągnięcia i upamiętnienia Francisco de Orellany

Francisco de Orellana jest uznawany za założyciela miasta Guayaquil w Ekwadorze. Choć miasto zostało pierwotnie założone przez Francisco Pizarro, to właśnie Orellana je wyludnił i ponownie zasiedlił, nadając mu nowy kształt i znaczenie, co miało kluczowe znaczenie dla rozwoju tego ważnego portu nad Pacyfikiem. Na jego cześć w Ameryce Południowej powstało wiele upamiętnień. Jego imieniem nazwano prowincję Orellana w Ekwadorze oraz miasto Puerto Francisco de Orellana, położone nad rzeką Napo, dopływem Amazonki. Te nazwy świadczą o trwałym śladzie, jaki odkrywca pozostawił w geografii i historii regionu.

Przez pewien czas w historii sama rzeka Amazonka była nazywana „Rzeką Orellany” (Rio de Orellana), co podkreślało znaczenie jego podróży i odkrycia dla europejskiej nauki i geografii. Chociaż nazwa „Amazonka” ostatecznie się utrwaliła, nazwa „Rzeka Orellany” świadczy o jego fundamentalnej roli w poznaniu tego gigantycznego systemu rzecznego. Nazwa „Amazonka” sama w sobie ma swoje korzenie w relacji Orellany, który opisał bitwę z plemieniem Tapuyas, w której kobiety walczyły ramię w ramię z mężczyznami, przypominając mu mityczne Amazonki z greckich legend. Jest to fascynujący przykład tego, jak odkrycia geograficzne mogą być inspirowane kulturą i mitologią.

Niezwykłe osiągnięcia Orellany znalazły odzwierciedlenie również w kulturze masowej. Jego postać zainspirowała film Wernera Herzoga „Aguirre, gniew boży”, a także pojawia się w fabule filmu „Indiana Jones i Królestwo Kryształowej Czaszki”, co świadczy o jego trwałym wpływie na wyobraźnię twórców i odbiorców.

Kluczowe osiągnięcia i upamiętnienia

• Założyciel miasta Guayaquil (Ekwador).
• Pierwszy Europejczyk, który spłynął całą długością rzeki Amazonki (1542).
• Nazwa „Amazonka” wywodzi się z jego relacji o bitwie z kobietami-wojowniczkami.
• Upamiętniony w nazwach: Prowincja Orellana (Ekwador), Miasto Puerto Francisco de Orellana.
• Rzeka Amazonka przez pewien czas nosiła nazwę „Rzeka Orellany” (Rio de Orellana).

Kontrowersje i skandale w życiu Francisco de Orellany

Pierwsza wyprawa Francisco de Orellany, choć doprowadziła do odkrycia Amazonki, zakończyła się poważnymi oskarżeniami o zdradę ze strony Gonzala Pizarro. Gonzalo Pizarro uważał, że Orellana celowo go porzucił w dżungli, aby przejąć dowództwo nad wyprawą i samodzielnie realizować swoje cele eksploracyjne. Ta sytuacja rzuciła cień na jego reputację i wywołała spór między dawnymi towarzyszami. Przygotowania do jego drugiej wyprawy w 1544 roku były pełne problemów i kontrowersji; Orellana był ścigany przez wierzycieli z powodu długów, co utrudniało mu pozyskanie funduszy i wsparcia. Dodatkowo, był inwigilowany przez portugalskich szpiegów, co świadczy o napiętych relacjach politycznych i obawach przed hiszpańską ekspansją w regionach uznawanych przez Portugalię za swoje strefy wpływów.

Aby uniknąć aresztowania przez władze w Sanlucar, Orellana musiał podjąć drastyczne kroki. 11 maja 1545 roku potajemnie uciekł z portu, ukrywając się na jednym ze swoich statków. Ta desperacka ucieczka pokazuje, w jak trudnej sytuacji prawnej i finansowej znajdował się odkrywca, co dodatkowo komplikowało jego plany ekspedycyjne. Podczas drugiej wyprawy, desperacko szukając zapasów niezbędnych do przetrwania, Orellana dopuścił się aktu piractwa na otwartym morzu, napadając na karawelę i rabując jej zapasy. Ten incydent, choć motywowany koniecznością, stanowił poważne naruszenie prawa i rzucił kolejne negatywne światło na jego działania, podkreślając desperację i trudności, z jakimi się mierzył.

Ważne kontrowersje i skandale

• Oskarżenia o zdradę ze strony Gonzala Pizarro po pierwszej wyprawie.
• Ścigany przez wierzycieli i inwigilowany przez portugalskich szpiegów podczas przygotowań do drugiej wyprawy.
• Potajemna ucieczka z portu w Sanlucar 11 maja 1545 roku, aby uniknąć aresztowania.
• Akt piractwa na otwartym morzu podczas drugiej wyprawy w celu zdobycia zapasów.

Ciekawostki i dziedzictwo Francisco de Orellany

Podczas pierwszej wyprawy, ludzie Orellany musieli wykazać się niezwykłą inżynierią i zaradnością, budując w sercu dżungli dwie brygantyny – „San Pedro” i „Victoria” – używając prymitywnych narzędzi. Te statki okazały się kluczowe dla przetrwania i kontynuowania podróży wzdłuż Amazonki. Druga wyprawa Francisco de Orellany była logistyczną katastrofą; z 300 ludzi, którzy wyruszyli z Hiszpanii, blisko 100 zmarło na skutek epidemii na Wyspach Zielonego Przylądka, zanim jeszcze dotarli do celu. Te straty były tylko początkiem trudności, z jakimi zmagała się ekspedycja, podkreślając ogromne ryzyko związane z takimi przedsięwzięciami.

W ostatnich miesiącach życia Orellana i jego ludzie byli zmuszeni do jedzenia własnych psów i koni, aby przetrwać w nieprzyjaznym terenie delty Amazonki. Brak żywności i wody, a także choroby, doprowadziły do skrajnego wyczerpania fizycznego i psychicznego. To właśnie te ekstremalne warunki i walka o przetrwanie, w połączeniu z żalem po stracie towarzyszy i niepowodzeniach misji, doprowadziły do jego przedwczesnej śmierci. Według kronikarza Gaspara de Carvajala, który towarzyszył Orellanie, odkrywca napotkał wzdłuż Amazonki kwitnącą cywilizację. Współczesna archeologia, poprzez odkrycia geoglifów i terra preta, potwierdza istnienie zaawansowanych kultur ludzkich w tym regionie, co nadaje relacjom Carvajala nową, naukową wiarygodność.

Postać Orellany przeniknęła do popkultury, inspirując twórców filmowych i pisarzy. Zainspirował film Wernera Herzoga „Aguirre, gniew boży”, a także pojawia się w fabule filmu „Indiana Jones i Królestwo Kryształowej Czaszki”, co świadczy o jego trwałym wpływie na wyobraźnię i fascynacji jego postacią.

Fascynujące fakty

• Nazwa „Amazonka” wywodzi się z relacji Orellany o bitwie z plemieniem Tapuyas, w której kobiety walczyły ramię w ramię z mężczyznami, przypominając mityczne Amazonki.
• Podczas pierwszej wyprawy ludzie Orellany wykazali się niezwykłą inżynierią, budując w sercu dżungli dwie brygantyny: „San Pedro” i „Victoria”.
• Druga wyprawa była logistyczną katastrofą; z 300 osób, blisko 100 zmarło na skutek epidemii na Wyspach Zielonego Przylądka.
• W ostatnich miesiącach życia Orellana i jego ludzie byli zmuszeni do jedzenia własnych psów i koni.
• Kronikarz Gaspar de Carvajal relacjonował napotkanie kwitnącej cywilizacji wzdłuż Amazonki, co potwierdza współczesna archeologia.
• Postać Orellany zainspirowała film Wernera Herzoga „Aguirre, gniew boży” oraz pojawiła się w filmie „Indiana Jones i Królestwo Kryształowej Czaszki”.

Warto wiedzieć: Odkrycie Amazonki przez Francisco de Orellanę w 1542 roku było jednym z największych osiągnięć geograficznych XVI wieku. Jego podróż ujawniła skalę i bogactwo tego ogromnego systemu rzecznego, otwierając nowy rozdział w eksploracji kontynentu.

Zdrowie i ostatnie miesiące życia Francisco de Orellany

Francisco de Orellana zmarł w listopadzie 1546 roku, kończąc swoje życie w wieku zaledwie 34–35 lat. Według relacji jego żony, Any de Ayala, przyczyną jego zgonu była „choroba i żal” (grief). Ta dwuczłonowa przyczyna sugeruje, że jego śmierć była wynikiem zarówno fizycznego wycieńczenia, jak i głębokiego cierpienia psychicznego, które towarzyszyło mu podczas ostatnich miesięcy życia. Podczas drugiej wyprawy jego stan zdrowia drastycznie się pogorszył; ciągłe zmagania z chorobami tropikalnymi, niedożywieniem i ekstremalnymi warunkami panującymi w dżungli oraz na morzu odcisnęły na nim swoje piętno.

Pod koniec życia był opisywany jako osoba w fatalnej kondycji fizycznej i psychicznej. Ta degradacja stanu zdrowia była bezpośrednim skutkiem wyczerpującej podróży i nieustannych zagrożeń, z jakimi się mierzył. Trudności, z jakimi borykał się Orellana i jego ludzie, były ogromne; w ostatnich miesiącach życia byli zmuszeni do jedzenia własnych psów i koni, aby przetrwać w nieprzyjaznym terenie delty Amazonki. Brak żywności i wody, a także choroby, doprowadziły do skrajnego wyczerpania fizycznego i psychicznego. To właśnie te ekstremalne warunki i walka o przetrwanie, w połączeniu z żalem po stracie towarzyszy i niepowodzeniach misji, doprowadziły do jego przedwczesnej śmierci.

Stan zdrowia i przyczyna śmierci

• Podczas drugiej wyprawy stan zdrowia Francisco de Orellany drastycznie się pogorszył.
• Pod koniec życia był opisywany jako osoba w fatalnej kondycji fizycznej i psychicznej.
• Według relacji jego żony, Any de Ayala, przyczyną zgonu była „choroba i żal” (grief).
• Zmarł w listopadzie 1546 roku w delcie Amazonki.

Warto wiedzieć: Tragiczne warunki, jakich doświadczył Francisco de Orellana i jego załoga podczas drugiej wyprawy, ilustrują ekstremalny charakter eksploracji w XVI wieku, zmuszeni do kanibalizmu zwierząt, świadczą o desperackiej walce o przetrwanie w obliczu przytłaczających przeciwności.

Francisco de Orellana, jako pierwszy odkrywca Amazonki, pozostawił po sobie dziedzictwo wielkich odkryć, ale także tragiczne świadectwo ludzkiej wytrwałości w obliczu ekstremalnych wyzwań. Jego historia przypomina o cenie, jaką płaci się za poszerzanie granic poznania i stanowi ważny punkt odniesienia dla zrozumienia epoki konkwisty.

Często Zadawane Pytania (FAQ)

Źródła:
https://en.wikipedia.org/wiki/Francisco_de_Orellana