Sofokles, jeden z najwybitniejszych tragików starożytnej Grecji, to postać, której życie i twórczość wywarły niezatarty wpływ na historię teatru. Urodzony około 497/496 roku p.n.e. w Hippeios Colonus w Attyce, przeżył ponad 90 lat, stając się świadkiem kluczowych momentów historii Aten, od triumfu w wojnach perskich po zmagania wojny peloponeskiej. Jego spektakularny debiut w 468 roku p.n.e., kiedy to pokonał samego Ajschylosa, zapoczątkował niemal półwieczną dominację w ateńskich konkursach dramatycznych, podczas których napisał ponad 120 sztuk, z których do dziś przetrwało siedem arcydzieł. Sofokles był nie tylko mistrzem słowa, ale również człowiekiem zaangażowanym w życie publiczne, pełniącym funkcje zarządcy finansów miasta i stratega wojskowego.
Najważniejsze fakty:
- Wiek: Na [zima 406/405 roku p.n.e.] miał około 90–92 lat.
- Żona/Mąż: Brak danych w dostarczonym tekście.
- Dzieci: Syn Jofon i wnuk o tym samym imieniu, syn Ariston.
- Zawód: Tragik grecki, dramaturg.
- Główne osiągnięcie: Wprowadzenie trzeciego aktora na scenę, przeszło 120 napisanych sztuk, z których przetrwało siedem arcydzieł.
Sofokles – Biografia Wielkiego Tragika
Podstawowe Informacje o Życiu
Sofokles urodził się w malowniczej miejscowości Hippeios Colonus w Attyce, która później stała się tłem dla jednej z jego najsłynniejszych tragedii. Jego narodziny datuje się na około 497/496 roku p.n.e. Pochodził z zamożnej rodziny; jego ojciec, Sofillos, był właścicielem fabryki produkującej zbroje. Takie pochodzenie zapewniło mu staranne wykształcenie i wysoką pozycję społeczną w Atenach. Życie Sofoklesa objęło niemal stulecie, od triumfu w wojnach perskich po krwawe zmagania wojny peloponeskiej. Zmarł w Atenach zimą 406/405 roku p.n.e., przeżywszy około 90–92 lata. Jako jeden z trzech najwybitniejszych tragików starożytnej Grecji, obok Ajschylosa i Eurypidesa, specjalizował się w gatunku tragedii greckiej.
Życie Prywatne i Rodzinne
Na późnym etapie życia Sofoklesa, jego synowie mieli podjąć próbę uznania go przed sądem za niezdolnego do zarządzania majątkiem. Dramaturg zareagował w niezwykle sprytny sposób, recytując fragment swojej nowej sztuki „Edyp w Kolonos”, czym skutecznie udowodnił swoją jasność umysłu i oddalił zarzuty. Sofokles miał syna Jofona i wnuka o tym samym imieniu, syna Aristona. Obaj poszli w ślady ojca i dziadka, zostając dramaturgami i kontynuując rodzinną tradycję literacką. Według Atenajosa, autora dzieła „Uczta mędrców”, Sofokles miał być znany z zamiłowania do chłopców. Ilustrują to anegdoty o jego flirtach podczas sympozjów oraz historia o utracie płaszcza na rzecz młodzieńca. Mimo rywalizacji, zachowały się przekazy o wzajemnych docinkach między Sofoklesem a Eurypidesem. Gdy Eurypides drwił z Sofoklesa po incydencie z kradzieżą płaszcza, ten odpowiedział mu złośliwą elegią, oskarżając go o brak sprytu.
Kariera Dramatyczna i Osiągnięcia Artystyczne
Sofokles odniósł spektakularny debiut artystyczny w 468 roku p.n.e. podczas Wielkich Dionizji, gdzie pokonał panującego wówczas mistrza Eschylosa. Według przekazów Plutarcha, miało to miejsce w nietypowych okolicznościach, gdyż sędziami byli dowódcy wojskowi (strategoi). **Przez blisko 50 lat Sofokles był najbardziej cenionym dramaturgiem w Atenach.** Brał udział w około 30 konkursach (Dionizje i Lenaje), z których wygrał aż 24, nigdy nie zajmując miejsca niższego niż drugie. Jego płodność literacka była imponująca – napisał ponad 120 sztuk. Do czasów współczesnych w pełnej formie przetrwało jedynie siedem jego dzieł.
Sofokles przypisuje się wprowadzenie trzeciego aktora na scenę, co zrewolucjonizowało teatr. **Wprowadzenie trzeciego aktora znacząco ograniczyło rolę chóru i stworzyło większe możliwości dla rozwoju konfliktów między postaciami.** Wkład Sofoklesa w teatr nie ograniczał się do treści. Według Arystotelesa, to właśnie on wprowadził „skenographia”, czyli malowanie dekoracji i scenografii, choć inne źródła przypisują ten wynalazek Agatarchosowi z Samos. Jego innowacje w strukturze dramatu uczyniły go pionierem, wyznaczając nowe standardy dla gatunku.
Najważniejsze Dzieła Sofoklesa
Do czasów współczesnych w pełnej formie przetrwało siedem arcydzieł Sofoklesa:
- „Ajas”
- „Antygona”
- „Trachinki”
- „Król Edyp”
- „Elektra”
- „Filoktet”
- „Edyp w Kolonos”
**Sofokles odniósł spektakularny debiut artystyczny w 468 roku p.n.e. podczas Wielkich Dionizji, pokonując Eschylosa.** Przez blisko 50 lat był najbardziej cenionym dramaturgiem w Atenach, biorąc udział w około 30 konkursach i wygrywając 24 razy.
Działalność Publiczna i Polityczna
Sofokles był postacią nie tylko artystyczną, ale także zaangażowaną w życie publiczne Aten. W 480 roku p.n.e., jako młody człowiek, został wybrany do poprowadzenia peanu – chóralnej pieśni do bogów – celebrującej zwycięstwo Greków nad Persami w bitwie pod Salaminą. W latach 443/442 p.n.e. pełnił funkcję jednego z Hellenotamiai, czyli skarbników Ateny, pomagając zarządzać finansami miasta w okresie politycznej dominacji Peryklesa. Jego kariera wojskowa również była znacząca; w 441 roku p.n.e. został wybrany jednym z dziesięciu generałów (strategoi) i służył u boku Peryklesa podczas kampanii ateńskiej przeciwko Samos. Legenda głosi, że stanowisko to otrzymał dzięki sukcesowi „Antygony”. W czasach kryzysu, w 411 roku p.n.e., po katastrofalnej klęsce wyprawy sycylijskiej, został wybrany do rady komisarzy (probouloi), której zadaniem było opanowanie kryzysu w Atenach podczas wojny peloponeskiej.
Religia i Działalność Społeczna
Sofokles odznaczał się głęboką pobożnością i zaangażowaniem w życie religijne Aten. W 420 roku p.n.e. gościł w swoim własnym domu wizerunek boga Asklepiosa, gdy kult tego boga był wprowadzany do Aten i nie posiadał jeszcze własnej świątyni. To wydarzenie świadczy o jego wysokim statusie religijnym i szacunku, jakim się cieszył. Za swoje zasługi i przyjęcie boga pod swój dach, Ateńczycy po śmierci nadali mu przydomek „Dexion” (Odbiorca/Przyjmujący) i czcili go jako herosa.
Najważniejsze Dzieła – Cykl Tebański
Sofokles jest autorem wielu wybitnych tragedii, z których cykl tebański stanowi fundament jego dziedzictwa. **„Król Edyp” jest powszechnie uznawany za wzorzec tragedii.** Arystoteles w swojej „Poetyce” nazwał to dzieło najwyższym osiągnięciem gatunku i doskonałym przykładem konstrukcji dramatycznej. Sztuka ta zgłębia problematykę przeznaczenia i ludzkiej nieświadomości. „Antygona” skupia się na losach córki Edypa, która staje przed tragicznym wyborem między prawem państwowym a prawem boskim i miłością do brata, co kończy się jej samobójczą śmiercią. Ta tragedia porusza kwestie konfliktów między jednostką a państwem. „Edyp w Kolonos” to ostatnia sztuka Sofoklesa, wystawiona już po jego śmierci w 401 roku p.n.e. przez jego wnuka. Opisuje ona przybycie wygnanego, oślepionego Edypa do Kolonos i jego śmierć, stanowiąc przejmujące zakończenie historii rodu Labdakidów. Te trzy tragedie stanowią kluczowe dzieła w dorobku Sofoklesa i są nadal wystawiane i analizowane na całym świecie.
Cykl Tebański – Podsumowanie
| Tytuł | Opis |
|---|---|
| „Król Edyp” | Uznany przez Arystotelesa za wzorzec tragedii; dzieło zgłębiające problematykę przeznaczenia i ludzkiej nieświadomości. |
| „Antygona” | Sztuka skupiająca się na konflikcie między prawem państwowym a boskim, ukazująca tragiczną historię córki Edypa. |
| „Edyp w Kolonos” | Ostatnia sztuka Sofoklesa, wystawiona pośmiertnie; opisująca przybycie wygnanego Edypa i jego śmierć, stanowiąca przejmujące zakończenie historii rodu Labdakidów. |
Ciekawostki i Legendy o Śmierci
Śmierć Sofoklesa otoczona jest legendami, które dodają mu mistycznego charakteru. Jedna z apokryficznych opowieści głosi, że zmarł z wysiłku, próbując wyrecytować bardzo długie zdanie z „Antygony” bez robienia przerwy na oddech. Inna wersja sugeruje, że niefortunnie zadławił się winogronem podczas ateńskiego festiwalu Antesteria. Trzecia popularna anegdota twierdzi, że dramaturg zmarł z radości po ogłoszeniu jego ostatniego zwycięstwa w konkursie dramatycznym podczas Wielkich Dionizji. **Kilka miesięcy po jego śmierci, komik w sztuce „Muzy” napisał o nim, że był człowiekiem szczęśliwym, utalentowanym, twórcą wielu dobrych tragedii, który zakończył życie dobrze, nie zaznawając nieszczęścia.** Te historie podkreślają jego wyjątkową pozycję w greckiej kulturze i powszechny szacunek, jakim się cieszył.
Warto wiedzieć: Sofokles wprowadził do tragedii greckiej szereg innowacji, w tym wprowadzenie trzeciego aktora na scenę oraz zwiększenie liczebności chóru z 12 do 15 osób. Jego twórczość jest uważana za szczytowe osiągnięcie gatunku tragedii, a jego wpływ na rozwój teatru i literatury jest nie do przecenienia.
Sofokles, wybitny tragik grecki, którego życie i twórczość, w tym arcydzieła takie jak „Król Edyp” i „Antygona”, na zawsze wpisały się w historię literatury. Jego innowacje w sztuce teatralnej, obejmujące wprowadzenie trzeciego aktora na scenę, oraz zaangażowanie w życie publiczne Aten, czynią go postacią o niezwykłym znaczeniu. Dzieła Sofoklesa nadal inspirują, skłaniają do refleksji i są fundamentem współczesnego rozumienia tragedii klasycznej.
Często Zadawane Pytania (FAQ)
Z czego zasłynął Sofokles?
Sofokles zasłynął przede wszystkim jako jeden z najwybitniejszych tragików greckich. Jego dzieła, takie jak „Król Edyp” czy „Antygona”, wywarły ogromny wpływ na rozwój teatru i europejskiej literatury.
Kim byli Sofokles?
Sofokles był ateńskim dramaturgiem żyjącym w V wieku p.n.e. Należał do grona najwybitniejszych twórców tragedii greckiej, obok Ajschylosa i Eurypidesa.
Co powiedział Sofokles?
Sofokles, poprzez swoje tragedie, zgłębiał uniwersalne tematy ludzkiego losu, moralności i konfliktu między jednostką a prawem boskim lub państwowym. Jego dialogi i monologi często zawierają głębokie refleksje nad kondycją ludzką.
Co wprowadził Sofokles?
Sofokles wprowadził trzeciego aktora na scenę, co pozwoliło na bardziej złożone interakcje między postaciami i rozbudowanie fabuły. Zmniejszył również rolę chóru na rzecz rozwoju akcji dramatycznej.
Źródła:
https://en.wikipedia.org/wiki/Sophocles
