Thomas Hobbes: Lewiatan i filozofia państwa absolutnego

14

Thomas Hobbes, urodzony 5 kwietnia 1588 roku w Westport, był jednym z najwybitniejszych myślicieli epoki nowożytnej, którego wpływ na filozofię polityczną i społeczną jest nie do przecenienia. Angielski filozof, matematyk i historyk, zmarł 4 grudnia 1679 roku, dożywając sędziwego wieku 91 lat. Jego życie, przypadające na burzliwy okres angielskiej wojny domowej, w znacznym stopniu ukształtowało jego poglądy na naturę ludzką i potrzebę silnego rządu. Największe uznanie przyniosło mu dzieło „Lewiatan” (1651), w którym przedstawił przełomową teorię umowy społecznej i uzasadnił konieczność istnienia absolutnej władzy państwowej dla zapewnienia pokoju i bezpieczeństwa. Hobbes był także polimatą, angażującym się w tak różne dziedziny jak prawo, geometria, optyka, teologia i etyka, a także w tłumaczenie dzieł antycznych.

Najważniejsze fakty:

• Wiek: Na grudzień 1679 roku miał 91 lat.
• Żona/Mąż: Brak informacji o żonie.
• Dzieci: Brak informacji o dzieciach.
• Zawód: Filozof, matematyk, historyk.
• Główne osiągnięcie: Teoria umowy społecznej i koncepcja absolutnego suwerena, przedstawiona w „Lewiatanie”.

Thomas Hobbes: Filozofia Stanu Natury i Państwa

Początki Życia i Wczesne Zainteresowania

Thomas Hobbes przyszedł na świat 5 kwietnia 1588 roku w Westport. Jego narodziny były przedwczesne i wywołały u matki silny lęk przed zbliżającą się inwazją hiszpańskiej Wielkiej Armady. Ten niezwykły początek życia filozof sam skomentował, twierdząc, że urodził się bliźnię: on sam i strach. Długowieczność Hobbesa, który zmarł 4 grudnia 1679 roku, licząc 91 lat, pozwoliła mu na rozwinięcie niezwykle szerokiego spektrum zainteresowań intelektualnych. Wczesne lata jego życia były naznaczone silnym wpływem rodziny. Po tym, jak jego ojciec, wikariusz Thomas Sr., został zmuszony do opuszczenia Londynu z powodu bójki, młody Hobbes znalazł opiekę u swojego zamożnego stryja, Francisa Hobbesa, który był producentem rękawiczek. Francis zapewnił mu doskonałą edukację, umożliwiając rozwój jego wybitnych zdolności.

Edukacja i Kształtowanie Myśli

Talent filologiczny Thomasa Hobbesa ujawnił się już w młodym wieku, czego dowodem było jego tłumaczenie „Medei” Eurypidesa z greki na łacińskie wiersze. W latach 1601–1602 wstąpił do Magdalen Hall na Uniwersytecie Oksfordzkim, gdzie studiował logikę scholastyczną i matematykę. Choć sam filozof nie był entuzjastycznie nastawiony do ówczesnego systemu nauczania uniwersyteckiego, okres ten był kluczowy dla jego rozwoju. Prawdziwą iskrą intelektualną okazała się jego pierwsza „Grand Tour” po Europie w latach 1610–1615. Podróż ta pozwoliła mu zetknąć się z nowymi, europejskimi metodami naukowymi i krytycznymi, które stanowiły wyraźną opozycję wobec tradycyjnej scholastyki. Te doświadczenia ukształtowały jego późniejsze, bardziej empiryczne i racjonalistyczne podejście do filozofii, które miało głęboki wpływ na jego późniejsze dzieła.

Życie Prywatne i Powiązania Rodzinne

Przez większość swojego dorosłego życia Thomas Hobbes pozostawał blisko związany z arystokratyczną rodziną Cavendishów. Pełnił funkcję tutora i sekretarza dla kilku pokoleń tej wpływowej dynastii, co zapewniło mu stabilność finansową i dostęp do szerokiego kręgu intelektualnego. W 1647 roku, podczas pobytu na wygnaniu w Paryżu, Hobbes podjął się prestiżowego zadania instruktora matematyki dla młodego Karola, księcia Walii, który później powrócił do Anglii jako król Karol II Stuart. Mimo tak silnych powiązań i długotrwałej kariery, nie ma dostępnych informacji o jego własnej rodzinie, żonie czy dzieciach w dostarczonych danych. Jego życie osobiste było ściśle powiązane z życiem i losem rodziny Cavendish.

Kariera Intelektualna i Kluczowe Dzieła

Debiut Literacki i Wkład w Historiografię

Pierwszym znaczącym dziełem Thomasa Hobbesa, opublikowanym w 1628 roku, było jego angielskie tłumaczenie „Wojny peloponeskiej” Tukidydesa. Był to pierwszy przekład tego klasycznego dzieła dokonany bezpośrednio z greckiego manuskryptu, co świadczyło o jego biegłości w językach klasycznych i głębokim zainteresowaniu historią. Praca ta nie tylko demonstrowała jego umiejętności filologiczne, ale także stanowiła ważny wkład w historiografię, udostępniając angielskim czytelnikom jedno z najważniejszych dzieł starożytnej historiografii. Przez pewien czas Hobbes pracował również jako sekretarz dla słynnego filozofa Francisa Bacona, pomagając mu w tłumaczeniu jego esejów na język łaciński. To doświadczenie z pewnością wpłynęło na jego własny rozwój intelektualny.

„De Cive” i Droga do „Lewiatana”

W 1642 roku Thomas Hobbes wydał dzieło „De Cive” (O obywatelu). Książka ta stanowiła trzecią część jego ambitnego, planowanego systemu filozoficznego i została bardzo dobrze przyjęta w kręgach intelektualnych, pozycjonując go jako ważnego filozofa politycznego. Dzieło to było ważnym krokiem w kierunku jego opus magnum, które miało nadejść wkrótce. Jego najbardziej wpływowym dziełem, które wywarło rewolucyjny wpływ na myśl zachodnią, jest „Lewiatan”, opublikowany w 1651 roku. Okładka tej książki przedstawiała słynną rycinę giganta złożonego z wielu małych ludzkich postaci, symbolizując państwo jako „ciało polityczne” pod władzą potężnego suwerena. W „Lewiatanie” Hobbes przedstawił pełny wykład swojej teorii umowy społecznej, analizując stan natury oraz argumentując za koniecznością istnienia silnej władzy państwowej dla zapewnienia pokoju i bezpieczeństwa w społeczeństwie.

Struktura Filozoficzna i Dążenie do Systemu

Thomas Hobbes dążył do stworzenia spójnego i wszechobejmującego systemu filozoficznego, który wyjaśniałby wszystkie zjawiska przy użyciu mechanistycznych zasad. Jego system opierał się na trzech głównych traktatach: o ciele (De Corpore), o człowieku (De Homine) oraz o państwie. W „De Corpore” zajmował się zagadnieniami fizyki i przyrody, w „De Homine” analizował naturę ludzką, percepcję i emocje, a wreszcie w „Lewiatanie” rozwijał swoją filozofię polityczną. Kluczowym założeniem jego systemu było przekonanie, że wszystkie zjawiska, zarówno fizyczne, jak i społeczne, można wyjaśnić poprzez ruch i mechaniczne działanie. To mechanistyczne podejście stanowiło fundamentalny element jego myśli i miało ogromny wpływ na rozwój nauki i filozofii w kolejnych wiekach.

Kluczowe Koncepcje Filozoficzne i Polityczne

Stan Natury i „Wojna Wszystkich z Wszystkimi”

Centralnym elementem filozofii politycznej Thomasa Hobbesa jest koncepcja „stanu natury”. Opisywał on ten stan jako „wojnę każdego z każdym” (łac. bellum omnium contra omnes), w której życie ludzkie jest „samotne, biedne, bezbronne, zwierzęce i krótkie”. Hobbes argumentował, że w pierwotnym stanie, pozbawionym zewnętrznej władzy, ludzie kierują się przede wszystkim własnym egoizmem i pragnieniem samozachowania. Brak jakiejkolwiek kontroli zewnętrznej sprawia, że każdy jest zagrożony, a dążenie do bezpieczeństwa prowadzi do nieustannego konfliktu i rywalizacji. Ta niezwykle pesymistyczna wizja stanu natury stanowi podstawę dla jego późniejszych argumentów dotyczących potrzeby stworzenia silnego państwa.

Teoria Umowy Społecznej i Absolutny Suweren

Aby uniknąć chaosu i brutalności wojny domowej, Hobbes w swojej teorii politycznej argumentował, że jedynym skutecznym rozwiązaniem jest powierzenie absolutnej władzy suwerenowi. W tym celu ludzie zawierają między sobą umowę społeczną, w której dobrowolnie zrzekają się części swoich naturalnych swobód na rzecz władcy w zamian za ochronę i bezpieczeństwo. Umowa społeczna, według Hobbesa, nie jest umową między ludem a władcą, lecz między samymi ludźmi, którzy tworzą suwerena. Suweren, czy to monarcha, czy zgromadzenie, posiada nieograniczoną władzę i jest ponad prawem, ponieważ to on je tworzy. Jego główną rolą jest utrzymanie porządku i zapobieganie powrotowi do stanu natury. Ta koncepcja stanowi fundament jego teorii „political philosophy”.

Wpływ Doświadczeń Wojny Domowej

Angielska wojna domowa (1642–1651) – konflikt między zwolennikami parlamentu a rojalistami – miała fundamentalny wpływ na utwierdzenie Hobbesa w przekonaniu o konieczności rządów absolutnych. Okres ten, pełen przemocy i chaosu, stanowił dla niego namacalne dowody na to, jak łatwo społeczeństwo może pogrążyć się w anarchii, gdy brakuje silnej, scentralizowanej władzy. Wizja „wojny każdego z każdym” nie była dla niego jedynie abstrakcyjną teorią, ale realnym zagrożeniem, które widział na własne oczy. W rezultacie, jego filozofia polityczna kładzie nacisk na autorytet i porządek jako nadrzędne wartości. Jego dzieła, takie jak „Lewiatan”, stały się wyrazem tego głębokiego przekonania, że silny suweren jest niezbędny do utrzymania stabilności społecznej i zapobiegania powrotowi do stanu natury. Stąd wynika jego silne przekonanie o konieczności istnienia skutecznej umowy społecznej dla zapewnienia pokoju i bezpieczeństwa.

Kontrowersje i Konflikty Intelektualne

Oskarżenia i Spory Filozoficzne

Publikacja „Lewiatana” w 1651 roku wywołała natychmiastowy skandal i liczne kontrowersje. Thomas Hobbes został oskarżony o ateizm oraz o promowanie poglądów znanych jako „hobbizm”. Te zarzuty doprowadziły do zerwania jego kontaktów z wygnanymi rojalistami w Paryżu, którzy byli zaniepokojeni jego radykalnymi ideami politycznymi i religijnymi. Oskarżenia o ateizm były szczególnie poważne w tamtych czasach i miały znaczący wpływ na odbiór jego dzieła oraz na jego relacje z innymi intelektualistami. Hobbes popadł również w ostry konflikt intelektualny z René Descartesem. Po napisaniu przez niego krytyki Kartezjańskich „Medytacji o pierwszej filozofii” w 1641 roku, wymiana zdań między filozofami była na tyle szorstka i nieprzejednana, że Descartes ostatecznie zerwał wszelką korespondencję z Hobbesem. Ten spór pokazuje, jak bardzo jego poglądy, zwłaszcza te dotyczące natury ludzkiej i relacji między ciałem a umysłem, odbiegały od dominujących nurtów filozoficznych epoki.

Wygnanie i Powrót do Anglii

Ze względu na swoje kontrowersyjne poglądy religijne i polityczne, Thomas Hobbes musiał kilkakrotnie uciekać z Anglii. W 1640 roku, na jedenaście lat, udał się na wygnanie do Paryża. Ten okres wygnania był dla niego czasem intensywnej pracy intelektualnej i pisania, ale także czasem izolacji i niepewności politycznej. Później, w burzliwym okresie angielskiej wojny domowej, szukał ochrony u rewolucyjnego rządu angielskiego, co świadczy o złożoności jego sytuacji i potrzebie dostosowania się do zmieniającej się sytuacji politycznej. Jego życie było naznaczone zarówno okresami stabilności, jak i koniecznością unikania prześladowań z powodu swoich radykalnych idei. Po restauracji monarchii w 1660 roku, jego relacja z Karolem II Stuart, któremu udzielał lekcji matematyki, mogła zapewnić mu pewien stopień bezpieczeństwa i powrót do łask.

Ciekawostki z Życia Thomasa Hobbesa

Kluczowe Wydarzenia i Spotkania

• 1636: Odwiedziny u Galileusza we Florencji, które zainspirowały jego zainteresowania fizyką i ruchem.
• 1640: Ucieczka do Paryża, rozpoczynająca 11-letnie wygnanie, podczas którego napisał znaczną część swoich kluczowych dzieł.
• 1647: Ciężka choroba, która na sześć miesięcy wyłączyła go z pracy, ale po której powrócił do pisania „Lewiatana”.
• 1651: Publikacja „Lewiatana”, jego najbardziej wpływowego dzieła, które wywołało ogromne kontrowersje.
• 1660: Restauracja monarchii w Anglii, co przyniosło mu pewne uspokojenie i uznanie.

Podczas swojej podróży do Florencji w 1636 roku, Thomas Hobbes odwiedził Galileusza, który przebywał wówczas w areszcie domowym. To spotkanie miało istotny wpływ na dalsze zainteresowania Hobbesa fizyką i doktryną ruchu. Zainspirowany pracami Galileusza, Hobbes zaczął rozwijać swoje własne koncepcje mechanistyczne, które później zastosował do analizy społeczeństwa i polityki. Interesował się fizyką i ruchem ciał, co widać w jego dziełach, choć gardził pracą eksperymentalną. W 1647 roku Thomas Hobbes otarł się o śmierć z powodu ciężkiej choroby. Schorzenie to wyłączyło go z pracy intelektualnej na sześć miesięcy. Pomimo tego dramatycznego wydarzenia, po wyzdrowieniu zdołał ukończyć pisanie swojego najważniejszego dzieła, „Lewiatana”. Ta osobista walka z chorobą mogła dodatkowo wpłynąć na jego refleksje nad kruchością ludzkiego życia i potrzebą stabilnego porządku społecznego, który chroniłby przed chaosem i śmiercią.

Warto wiedzieć: Narodziny Thomasa Hobbesa, choć przedwczesne, były związane ze strachem jego matki przed zbliżającą się inwazją hiszpańskiej Wielkiej Armady, co filozof określił jako narodziny bliźniąt: jego samego i strachu. Ta osobista historia stanowi fascynujący wstęp do jego filozofii, skupionej na lęku i potrzebie bezpieczeństwa.

Thomas Hobbes pozostaje postacią kluczową dla zrozumienia rozwoju myśli politycznej. Jego teoria umowy społecznej, choć kontrowersyjna w swoich czasach, nadal stanowi podstawę wielu debat o naturze państwa i roli władzy. Jego głęboka analiza stanu natury i uzasadnienie konieczności istnienia absolutnego suwerena w „Lewiatanie” wciąż rezonują we współczesnym dyskursie politycznym i filozoficznym, podkreślając jego trwały wkład w dziedzinę „political philosophy”.

Często Zadawane Pytania (FAQ)

Źródła:
https://en.wikipedia.org/wiki/Thomas_Hobbes